تغییرات و نقش هورمون‌ها

کیمیا زیاد در قید و بند دونستن هر چیز با جزییاتش نیست و فکر میکنه همه چیز سیر طبیعی خودش رو پیش میگیره اما اخیرا که تغییرات بدنش شتاب گرفته فکر میکه بد نیست بدونه اون تو چه خبره. بجز تغییرات بدنش، خودش هم دچار تغییرات زیادی شده.  گاهی احساساستیه و گاهی نه، گاهی حوصله نداره و در کل هر اتفاقی که میفته دور و بری هاش میگن مال هورمونهاست و میخندن، انگار همین یک کلمه هورمون رو یاد گرفتن! کیمیا از تکرار این حمله حسابی عصبانی میشه و  تمایلی نداره راجع بهش باهاشون صحبتی کنه اما دلش میخواد بدونه این هورمونی که اینطور جولان میده و تعیین تکلیف میکنه دقیقا چیه.

هورمون چیست؟

هورمون ها مولکول های شیمیایی ای هستن که از قسمتهای متعدد بدن ترشح میشن. بعد وارد جریان خون میشن و خودشون رو میرسونن به سلول های بافت هدف، یعنی سلولهایی که هورمون برای اونها ساخته شده و قراره روشون تاثیر بذارن. روی این سلولهای هدف، گیرنده هایی وجود داره که ساختار شیمیایی متناسب با همون هورمون رو دارن و وقتی هورمون از طریق جریان خون به کنار اون سلولها میرسه مثل قفل و کلید به این گیرنده ها وصل میشه و عملکرد اون سلول رو تغییر میده. حالا بسته به اینکه چه هورمون و چه سلولیه ممکنه فعالیت اون سلول رو موقتا مهار کنه، یا محصولات تولیدی اون سلول رو افزایش بده یا منجر به رشدش بشه و…. در واقع هورمونها حاوی پیامهای دستورالعملی هستن که بین بخش های مختلف بدن رد و بدل میشن.

مکانیسم هورمون ها به چه شکله؟

هر هورمون ممکنه روی چند بافت هدف تاثیر بذاره و هر بافت هدف هم ممکنه برای چند نوع هورمون گیرنده داشته باشه. مثلا هورمون رشد روی بسیاری از بافتهای بدن از جمله استخوانها و غصروفها و عضلات، گیرنده داره؛ یا تخمدان ها برای هر دونوع هورمون جنسی زنانه یعنی پروژسترون و استروژن گیرنده دارن.

اینکه هورمونها به چه میزان و کی شروع به ترشح کنن، در تعامل تنگاتنگ با مغز و دستگاه عصبیه. همه اینها در ژنهای ما از زمان تولد برنامه ریزی شده.

تولید هورمون ها از طریق گیرنده های تنظیمی در مغز تشدید پیدا میکنه یا متوقف میشه. مثلا گیرنده ها حس میکنن که غلظت هورمون در خونی که ازشون عبور میکنه داره زیاد میشه و پیامی ارسال میکنند که تولید اون هورمون رو متوقف کنه.

غده چیست و غده های بدن کدامند؟

به بافت یا مجموعه سلولهایی که هورمون رو ترشح میکنند غده یا به طور دقیق تر غدد درون ریز گفته میشه؛ یعنی غده ای که محتویاتش رو به داخل خون میریزه. در عین حال غده های بیرون ریزی داریم که بزاق یا عرق رو به سطح بدن میریزن. غده های اصلی بدن شامل هیپوتالاموس، هیپوفیز، تیروئید، تخمدانها در دختران و بیضه­ها در پسرها، آدرنال و پانکراس میشن. ما بیشتر به غده هایی میپردازیم که در جریان بلوغ بیشترین تاثیر رو دارن و دستخوش تغییرات میشن.

هیپوتالاموس و هورمون هایش

هیپوتالاموس در بخش سیستم عصبی مرکزی و در زیر قاعده مغز واقع شده. این بخش از مغز نقطه اصلی هماهنگی دستگاه عصبی و هورمونیه. نورون های این ناحیه پیام های افزایش یا کاهش تولید هورمونهای مختلف را به غده زیرین خودش که منشا اصلی همه هورمونهاست میده. پس هیپوتالاموس هورمونهایی رو تولید میکنه که پیام تولید هومرمونهای اصلی رو مخابره میکنن و اگه اون هورمون رو نخوایم، تولید این هورمون شروع کننده باید متوقف بشه. هورمون های هیپوتالاموس شامل تعدادی هورمون اصلی میشه که دوتا از اونها هورمونهای اصلی موثر در بلوغن:

۱.  (GnRH (Gonadotropin Releasing Hormone – که منجر به تولید هورمون های LH و FSH میشه که شروع کننده فرآیند بلوغند.

۲.  (GHRH (Growth Hormone Releasing Hormone – که منجر به تولید هورمون رشد و مشتقات اون میشه که عامل تغییرات قد در فرآیند بلوغند.

دو هورمون اصلی دیگه که هیپوتالاموس تولید میکنه TRH و CRH هستن که به ترتیب تنظیم هورمون های تیروئیدی و آدرنالی رو به عهده دارن که ممکنه در فرآیند بلوغ قدری تغییر کنن اما تغییرات عمده یا تعیین کننده ای در این دوران ندارن.

هیپوفیز چیه و ارتباطش با هیپوتالاموس چگونه­ست؟

هیپوفیز غده ایه که درست زیر هیپوتالاموس قرار گرفته و بعنوان اصلی ترین غده ترشح کننده هورمون ها در نظر گرفته میشه. هیپوفیز مسئول تولید بسیاری از هورمونهای بدن است. تولید هورمونهای این غده علاوه بر تغییرات فیزیولوژیک بدن، تحت تاثیر عوامل محیطی مثل تغییرات فصلی یا احساسات هم قرار میگیره که اطلاعات این عوامل از جمله دمای هوا، طول مدت تابش آفتاب و طول روز و احساسات، در کنار هورمون های شروع کننده از طریق هیپوتالاموس به هیپوفیز منتقل میشه. در ادامه هورمونهای هیپوفیز رو برسی میکنیم.

گونادوتروپین یعنی چی؟

گونادوتروپین ها دوتا از هورمونهای غده هیپوفیز هستن و شامل دو هورمون (LH (Luteinizing Hormone  و (FSH (Follicular Stimulating Hormone میشن. جالبه بدونید این هورمون ها نخستین بار در فرآیند بلوغ زنان شناسایی شدن و برای همین با توجه به مراحل بلوغ زنان نام گذاری شدن در حالیکه نقش مساوی در بلوغ دخترها و پسرها دارن. تولیدشون از طریق GnRH هیپوتالاموس تحریک میشه و تغییرات اندام تناسلی و اغلب فرآیندهای بلوغ رو پیش میبرن. این دو هورمون فقط در زمان بلوغ تولید میشن و عمدتا با افزایش LH در هر دو جنس مشخص میشن (تولید FSH کمتر محسوسه).

شروع تولید گونادوتروپین ها چطور تنظیم میشه؟

اینکه  شروع کار این هورمونها و ترشحشون دقیقا با چه مکانیسمی شروع میشه هنوز مقداری در ابهامه اما اونچه که مشخصه اینه که فرآیندیه که در طی سالیان صورت میگیره. اغلب هورمونهای بدن به صورت پالسی تولید میشن. این به چه معناست؟ پالس یعنی ضربان و در اینجا به این معنا که تولیدشون به صورت ناگهانی نیست و با دریافت پیام ها به شکل موج هایی با فواصل زمانی مشخص انجام میشه. فواصل و شدت این امواج تولید هورمون رو تعیین میکنه. این نظریه وجود داره که پالسهای تولید گونادوتروپین از سالهای قبل از بلوغ وجود داره و با پیشروی به سمت بلوغ این پالس ها با شدت بیشتر و فواصل زمانی کمتر به هیپوفیز میرسه تا در نهایت سلولها رو آماده میکنه و منجر به شروع تولید گونادوتروپین ها میشه. پس علیرغم تغییرات سریعی که به طور ناگهانی میبینیم، فرآیند بلوغ درواقع در بدن تدریجی و در طی سالیان صورت میگیره.

تغییرات گونادوتروپین در بدن دختران و پسران با چه الگوییه؟

در ابتدا در دختران و پسران با تولید LH به بیشترین میزان خودش در طی خواب شروع میشه و به تدریج با کامل شدن بلوغ، میزانش در طی روز و شب یه یک میزان میرسه. در دختران تولید FSH و یک سال بعد به دنبالش LH در حدود سن ۱۰ تا ۱۱ سالگی تولید میشه و خودش رو به بافت تخمدان میرسونه.

در پسران تولید LH  و FSH تقریبا همزمان و در آغاز بلوغ آغاز میشه و درنهایت این هورمونها خودشون رو به بافت بیضه میرسونن. برای همین ارتباط نزدیکی با بزرگ شدن همزمان بیضه ها دارن.

چه اتفاقی در تخمدانهای دخترها میفته؟

با رسیدن LH و FSH به تخمدان ها، اندازه­شون به طور متوسط از ۰٫۵ سانتیمتر مکعب به ۴ سانتیمتر مکعب میرسه و سلولهای اطراف تخمک ها که فولیکولار نام دارن شروع به تولید هورمون جنسی استروژن میکنن که مسئول ادامه مسیر بلوغ هستن.

استروژن چه کارهایی انجام میده؟

استروژن مسئولیت بروز تغییرات فیزیکی بلوغ رو در دخترها به عهده داره. استروژن باعث تکامل و تغییرات سینه ها و رشد بافتهای اونها میشه. همچنین، شکل رحم رو از حالت نابالغ اون به فرم بالغ و بزرگتر شده اون در میاره. (درمورد ساختار اعضای جنسی دختران میتونین به مقاله آناتومی بدن نگاهی بندازین). استروژن باعث بلوغ بافت استخوانی و تغییر فرم و توزیع بافت چربی بدن میشه، یعنی بافت چربی رو در محل لگن و سینه ها افزایش میده. این رو بدونید که بدن زنان برای مراحل بعدی زندگی و بارداری نیاز به این بافت چربی داره و مقداری افزایش وزن طبیعیه و به معنای چاق شدن نیست.

تغییرات استروژن تا زمانی که منجر به اولین قاعدگی میشن نا منظمه، اما در نهایت با ایجاد تکثیر سلولی در دیواره رحم و بعد کاهش این هورمون و ریزش دیواره قاعدگی رخ میده، هرچند تنظیم استروژن تا اولین تخمک گذاری، یعنی زمانی حدود ۶ تا ۹ ماه بعد از اولین قاعدگی، طول میکشه.

چه هورمون های جنسی دیگری در دختران وجود داره؟

پروژسترون تنها با اولین تخمک گذاری در بدن تولید میشه و وظیفه اون حفظ بافتِ تکثیر یافته و پرخون رحمه تا زمانی که مطمئن شه لقاحی صورت نگرفته و جنینی تولید نشده. اون وقت ترشحش کم میشه تا بافت دیواره رحم ریزش پیدا کنه و قاعدگی رخ بده. در صورتی که لقاح انجام شه، تولید پروژسترون در سطح بالا حفظ میشه و بافت رحم رو نگه میداره تا شرایط برای حاملگی و قرار گرفتن تخم جنین در دیواره رحم فراهم باشه و به این ترتیب قاعدگی در طول حاملگی رخ نمیده.

جالبه بدونید که مقادیری از تستوسترون هم در بدن دختران تولید میشه ولی مقدارش بسیار کمتر از میزان این هورمون تو بدن پسرهاست.

چه اتفاقی در بیضه ها میفته؟

با رسیدن LH و FSH به بیضه ها، اندازه اشون بزرگ میشه. FSH باعث بلوغ لوله های اسپرم ساز میشه و LH سلولهایی به نام لیدینگ، لابلای لوله ها رو تحریک میکنن. این سلولها ترشح کننده تستوسترون هستن.

تستوسترون چه کارهایی انجام میده؟

تستوسترون باعث تولید و بلوغ اسپرمها میشه. همچنین عامل تغییر و کلفت شدن صدا، افزایش حجم عضلانی و تحریک هورمون رشد میشه. بزرگ شدن و حجیم شدن آلت تناسلی و همچنین ادامه بزرگ شدن بیضه ها بخاطر حضور این هورمونه و باعث رویش مو در بدن و ناحیه تناسلی و رویش ریش مردانه میشه.

درباره هورمون رشد

میرسیم به هورمون دیگری که از غده هیپوفیز ترشح میشه: هورمون رشد. هورمون رشد هم در طی بلوغ و در طول خواب عمیق شبانه با بالاترین میزان خودش میرسه و برای همینه که خواب مناسب در زمان نوجوانی اهمیت داره. هورمون رشد روی دو سر استخوان های دراز که از زمان کودکی هنوز غضروفی و نرمند اثر میذارن و باعث تولید بافت استخوانی زیرغضروف میشن که همون افزایش طول قده. سرعت این فرآیند ناگهانی تر و بیشتر از همیشه است و بخاطر همینه که گاهی طی بلوغ بدن درد داریم.

هورمون رشد همچنین ارتباط تنگاتنگی با اندامهای جنسی داره. در تخمدان ها باعث تولید مشتقی به نام IGF-1 میشه که تاثیر گونادوتروپینها رو در بافت تشدید میکنه و به تنظیم هورمون های تولیدی در تخمدان کمک میکنه. روی سلولهای لیدینگ در بیضه ها هم تاثیر دارن و برای همین نبود هورمون رشد در هر دو جنس باعث توقف بلوغ میشه. تعاملی از همه این هورمونها و محصولاتشون فرآیند رشد رو در بلوغ تعیین میکنه.

درباره هورمون کورتیکوتروپین

کورتیکوتروپین هورمون دیگر غده هیپوفیزه که غدد آدرنال یا فوق کلیه، دو غده کوچک در راس کلیه ها رو تحریک میکنن. هورمونهای کورتیرول و آلدوسترون رو تولید میکنن که هردو بدن را برای شرایط اضطراری آماده میکنند و مستقل از فرآیند بلوغند. هورمونی که در فرآند بلوغ مهمه، آندروژنیه که از این غدد تولید میشه و یکی از عوامل رشد مو در ناحیه تناسلی و زیر بغل در هر دو جنسه اما در شروع روند بلوغ تاثیری نداره.

سایر غدد و هورمون ها

هورمون TSH یا محرک تولید تیروئید هورمون دیگه­ایه که روی غده تیروئید در ناحیه جلوی گردن اثر میذاره و متابولیسم یا سوخت و ساز بدن رو تنظیم میکنه.

هورمونهای دیگه، “هیپوفیز پرولاکتین” و “اکسی توسین” هستن که به ترتیب روی تولید شیر در پستانها در زمان بعد از بارداری و انقباض رحم در زمان تولد نوزاد تاثیر دارن و ارتباطی با بلوغ ندارن.

همه اینها برای اینه که بدونی چه فرآیند طولانی و پر فراز و نشیبی داره توی بدنت اتفاق میفته؛ بدونی که همه این تغییرات در کنار تغییراتی که توی مغزت داره شکل میگیره و همزمان در محیط اطرافت و افکارت اتفاق میفته چقدر میتونه پیچیده باشه. پس به خودت و بدنت فرصت کافی بده و بدون که همش طبیعیه!